De Hollandsche Schouwburg als verzamelplaats

Meteen toen ik binnenkwam wist ik dat er een ramp was gebeurd. Het toneel was ontdaan van zijn decors en andere attributen en zag eruit als door een inbreker leeggeroofd huis. De touwen die van de hoge lichtbrug bungelden leken stroppen van de beul. De schilderijen en beelden waren verdwenen. De stoelen van de orkestbak en de zaal waren uit de vloer gerukt en langs de muren gezet. Alle lichten, behalve de noodverlichting, die gloeiden als bloedrode vuurvliegjes, waren gedoofd. Uit: Grohs-Martin, Silvia en Benink, Carla , Silvie, Amsterdam, 2001

Silvia GrohsZo herinnert Silvia Grohs zich haar binnenkomst in de Hollandsche Schouwburg eind juli 1942 nadat het gebouw door de nazi's was gevorderd als verzamelplaats voor deportatie van joden. Silvia Grohs trad al geruime tijd op in de Hollandsche Schouwburg, ook toen onder dwang van de nazi's het theater Joodsche Schouwburg werd genoemd. Zij en haar collega-artiesten werden voor de onmogelijke keuze gesteld in de Hollandsche Schouwburg te helpen bij binnenkomst en vertrek van de grote groepen mensen die hier gedwongen zouden verblijven. Anders zouden zij direct met hen op transport gaan. Als hoofd van het joodse personeel in de Hollandsche Schouwburg werd Walter Süskind aangesteld.

De Hollandsche Schouwburg kreeg als verzamelplaats een dubbele functie: het was een meldpunt voor onmiddelijke deportatie maar ook een gevangenkamp voor langer verblijf van de slachtoffers. Het verenigen van beide functies in dit gebouw, dat in het centrum van Amsterdam aan een drukke laan in een woonwijk met veel niet-joodse bewoners lag, getuigt van een zelfverzekerdheid en arrogantie waarmee de vervolgers hun moordplannen tot uitvoer konden brengen.

Portugese SynagogeAl eerder had Ferdinand Aus der Fünten, uitvoerend hoofd van de Zentralstelle für jüdische Auswanderung, onderzocht welke locatie geschikt zou zijn om grote groepen joden korte tijd gevangen te houden in afwachting van deportatie. De Portugese Synagoge aan het Jonas Daniël Meijerplein bleek geen geschikte ruimte omdat de enorme raampartijen van de synagoge onmogelijk te verduisteren waren. Het verduisteren van gebouwen was verplicht om onzichtbaar te zijn voor geallieerde vliegtuigen. Met haar ruime, van het daglicht afgesloten zaal vonden de nazi's de Hollandsche Schouwburg aan de rand van de jodenbuurt wel een oplossing.

Maar de Hollandsche Schouwburg was helemaal niet geschikt voor het verblijf van zoveel mensen voor zo'n lange tijd. Een kinderverzorgster uit de crèche, die regelmatig in de Hollandsche Schouwburg kwam vergelijkt de situatie met Napels toen de pest daar heerste. Met altijd de stank van veel te veel op elkaar gepropte doodsbange mensen. Verreweg de meeste mensen zaten in de grote zaal, op de trappen, balkons en in de loges. Sommigen liepen rondjes door het gebouw. Een van de voormalige koffiekamers was als een ziekenzaaltje ingericht voor hen die medische verzorging nodig hadden. Medewerkers van de Joodsche Raad verdeelden maaltijden.

De joodse Willy Alexander schreef op 25 maart 1943 in zijn oorlogsdagboek Op het ogenblik zitten er 1.300 mensen in de kleine "Hollandse Schouwburg". 't is er dan zo warm en benauwd (en natuurlijk ook vies) dat iedereen alsmaar om drank en nog eens drank vraagt. Alleen de oude vrouwen kunnen op matrassen slapen, de anderen een hoogst enkele keer. Er zijn voor die 1.300 mensen maar twee heren-W.C's en drie dames-W.C's en één of twee wastafels. In de zaal bevinden zich mensen voor Westerbork, boven de mensen voor Vught; maar het gaat blijkbaar zo willekeurig, dat het van het humeur van de heren afhangt of je naar Vught of Westerbork moet. Een paar keer beviel iets niet aan a.d.F (red. Aus der Fünten) en toen moest plotseling de halve schouwburg naar Westerbork.

In de Umschlagplatz Plantage Middenlaan, zoals de Duitse bezetter de Hollandsche Schouwburg ook wel noemde, werd bij binnenkomst iedereen geregistreerd. Slachtoffers kwamen er binnen na een oproep of na een razzia. De razzia's werden vooral vanaf september 1942 gebruikt om joden op te pakken. Na binnenkomst begon voor velen het wachten. Dit duurde uren, vaak dagen of soms zelfs weken. Vele gevangenen in de Hollandsche Schouwburg probeerden verwoed met hulp van medewerkers van de Joodse Raad om een vrijstelling te krijgen en zo te ontkomen aan de val of ze probeerden te ontsnappen. Meestal lukte dat niet.

Niet alleen Amsterdamse joden maar ook joden uit de provincie werden in de Hollandsche Schouwburg opgesloten. Er waren onder de gevangenen mensen met vrijstellingsstempels, ouderen maar ook kinderen en niet-Nederlandse joden. Deze niet-Nederlandse joden waren al voor 1940 naar Nederland gevlucht uit bijvoorbeeld Duitsland en Oostenrijk. Nu zaten ze weer in de val van de nazi's. Vanaf oktober 1942 vorderde de Duitsers de aan de overkant gelegen crèche als dependance van de Hollandsche Schouwburg. Hier moesten kinderen tot twaalf jaar, gescheiden van hun ouders, hun deportatie afwachten.

De Hollandsche Schouwburg werd bewaakt door Duitse SS-ers die hulp kregen van Nederlandse NSB-ers. Deze Nederlandse collaborateurs werden in 1943 ingezet bij het opsporen van ondergedoken joden. De NSB-ers leverden de door hun opgespoorde joden veelal af bij de schouwburg. Gevangenen mochten de bewakers niet aanspreken. Voor alle vragen moesten ze zich wenden tot de medewerkers van de Joodse Raad.

Transport
Willy Alexander beschrijft de ervaring van een kennis van hem in de Hollandsche Schouwburg die op het laatste moment tijdelijk werd vrijgesteld: Behalve de ontzettende atmosfeer die er hing, werd je ook door de Duitsers zenuwziek gemaakt. Met elk transport dat in die zestien dagen naar Westerbork of Vught vertrok, moesten ze mee maar werden dan nog op het laatste nippertje "züruck gestellt ".

De transporten uit de schouwburg vonden soms wel drie keer per week plaats. De slachtoffers werden dan in trams, vrachtwagens of bussen vervoerd naar gereedstaande treinen op het Centraal Station van Amsterdam of het station Muiderpoort. Ook hebben groepen gevangenen lopend onder bewaking de weg naar Muiderpoort station afgelegd. De Hollandsche Schouwburg was hun laatste verblijfplaats in Amsterdam, want vanuit de stations Muiderpoort en Centraal werden de meesten gedeporteerd naar doorgangskamp Westerbork. Ook werden vanaf 16 januari 1943 vooral jonge joodse gevangenen uit de Hollandsche Schouwburg naar kamp Vught gedeporteerd. Vanuit beide kampen werden de joden gedeporteerd naar het Oosten.

Vanaf 29 september 1943, toen de Joodse Raad werd opgeheven bevonden zich officieel geen joden meer in Nederland. Alle joden waren gedeporteerd naar de kampen, met uitzondering van een groep gemengd-gehuwde joden. Dit zijn joden met een niet-joodse huwelijkspartner. Er waren daarnaast nog wel illegale joden in Nederland die zich probeerden te onttrekken aan de vervolging door onder te duiken. Wanneer zij in hun onderduikplaats werden ontdekt werd de Hollandsche Schouwburg voor hen gebruikt. Uiteindelijk werd de Schouwburg als deportatieplaats gesloten na het laatste transport op vrijdag 19 november 1943. Na die datum vonden er nog wel transporten uit Amsterdam plaats maar dan vanuit het Huis van Bewaring aan de Amstelveenseweg.

jhm.nljhmkindermuseum.nlhollandscheschouwburg.nlportugesesynagoge.nletshaim.nljoodsmonument.nlmenassehbenisrael.nl