Almelo
De geschiedenis van de joden in Almelo gaat terug tot de zeventiende eeuw. In de twintiger jaren van de achttiende eeuw wonen er nog geen tien mannelijke joodse inwoners in de stad, maar aan het einde van deze eeuw geldt Almelo voor Nederlandse begrippen als middelgrote joodse gemeente. In de negentiende eeuw neemt het aantal joodse inwoners gestaag toe, rond 1900 heeft de gemeente het hoogtepunt van haar groei bereikt.
De eerste synagoge van Almelo lag in de Bodden. De stichtingsdatum is niet bekend, maar het gebouw was in 1803 al in gebruik. Door de groei van de gemeente werd de synagoge te klein, vandaar dat er in 1846 een nieuw gebouw in de Schalderoistraat ingericht werd.
De eerste begraafplaats lag op het Sluitersveld aan de Kerkhofweg. Er werd al vóór 1775 begraven. De begraafplaats aan de Boddenstraat werd in 1846 aangelegd.
De families Salomonson (o.a. Mozes, Joseph en Godfried), Bendien en Hedemann hebben een belangrijke rol gespeeld in de ontwikkeling van de Almelose textielindustrie en de oprichting van de Koninklijke Stoomweverij in het nabij Almelo gelegen Nijverdal.
In het midden van de negentiende eeuw werd in
Almelo een studiegenootschap opgericht, waardoor de plaats een
grote aantrekkingskracht uit op joden uit de omgeving kreeg. Over
het joodse onderwijs in Almelo is weinig bekend.
Voor het aanzienlijke aantal armen werd zorg gedragen door een liefdadigheidsgenootschap, dat in 1855 opgericht werd. Emigranten uit Oost-Europa werden ondersteund door een apart, in 1900 opgericht genootschap. Voorts waren er in Almelo op sociaal, cultureel en maatschappelijk gebied allerlei verenigingen actief. In de dertiger jaren van de twintigste eeuw kwamen in Almelo zionistische activiteiten tot ontplooiing. Daarnaast waren er in Almelo verscheidene groepen Palestina-pioniers, die contacten onderhielden met de Chaloetsiem-beweging te Deventer.
Tijdens de
bezettingsjaren werden in Almelo dezelfde anti-joodse maatregelen
genomen als elders in het land. In 1941, na de verwijdering van de
joodse kinderen uit het onderwijs, werd er een joodse school
opgericht. Deze bleef tot februari 1943, toen de deportaties al in
volle gang waren, bestaan. Het overgrote deel van de joodse
inwoners van Almelo is weggevoerd naar de concentratiekampen en
heeft de oorlog niet overleefd. De synagoge is ongeschonden
behouden gebleven, net als de wetsrollen en andere rituele
voorwerpen.
De joodse gemeente van Almelo werd na de oorlog heropgericht en
is nog steeds actief. Op 2 november 1980 werd de huidige synagoge
op het Kerkplein ingewijd, voor een belangrijk deel ingericht met
het interieur van de oude synagoge aan de Schalderoistraat. Sinds
april 1999 draagt het gebouw de naam Aron Haas Synagoge, als
eerbetoon aan de stuwende kracht achter de heropbouw van de
Almelose joodse gemeente in de naoorlogse jaren.
In mei 2000 werd de renovatie van de begraafplaats aan de
Boddenstraat en het bijbehorende metaheerhuisje voltooid. In
december 2004 werd op diezelfde begraafplaats een
marmeren gedenkplaat onthuld met de namen van de niet teruggekeerde
joodse inwoners.
Op 12 mei 2005 werd aan de oostkant van het stadhuis het joodse
monument onthuld, naar ontwerp van Antiene Lusseveld. Van de 265
weggevoerde joodse Almeloers keerden er maar zes terug.
Bij Almelo hoorde ook de joodse gemeenschap van Vriezenveen. In
het begin van de negentiende eeuw woonde er een tiental joodse
gezinnen en vonden er godsdienstoefeningen plaats. Tussen circa
1880 en 1920 was er in Vriezenveen een synagoge in gebruik, gelegen
aan de Almelose weg. Tegenwoordig dient deze ruimte als
opslagplaats. De Stichting Behoud Synagoge Vriezenveen beijvert
zich voor de restauratie van het gebouw.
Ook het nabij Almelo gelegen Wierden had in de negentiende en
twintigste eeuw joodse inwoners, deze waren echter niet
georganiseerd in een eigen gemeente.
Aantal joden in Almelo en omgeving:
| 1722 | 7 |
| 1809 | 120 |
| 1849 | 284 |
| 1868 | 468 |
| 1899 | 521 |
| 1930 | 443 |
| 1951 | 106 |
| 1971 | 65 |
| 1998 | 36 |
Collectie en mediatheek
Besnijdenisbank
1862
Besnijdenissen vonden vroeger, vanwege het gemeenschappelijke karakter van de ceremonie
en omdat de meeste mensen klein behuisd waren, vaak plaats in de synagoge ...
Collectie > Museumstukken > 00294
meer treffers in Collectie > Museumstukken
Dossier
Dossiers (158) van de Commissie voor Oorlogsschade mbt 155 joodse
gemeentes (Amsterdam en mediene), 1945-1950.
Collectie > Documenten > 00005954
meer treffers in Collectie > Documenten
Fotoalbum
1930 (ca.)
Fotoalbum van de familie C. Sanders uit Coevorden, circa 1930.
Collectie > Fotos > 40001331
meer treffers in Collectie > Fotos
[Binnenland] : Benoemingen
Benoemingen door de Permanente Commissie in diverse schoolbesturen.
Collectie > Joodse pers > 20031865
meer treffers in Collectie > Joodse pers
Joodse begraafplaatsen Almelo
1998
Joodse begraafplaatsen Almelo.
Collectie > Literatuur > 12006872
meer treffers in Collectie > Literatuur
[interview met Meier Meibergen]
1998
Interview met Meier Meibergen, geboren 17 maart 1919.
Collectie > Audiovisueel > 40001850
[interview met Joseph Michman]
1999
Interview met Joseph Michman, geboren 2 april 1914.
Collectie > Audiovisueel > 40001853
